قزوین چشمه ای که می خشکد
شماره دهم ویژه نامه حدیث قزوین به بررسی اخلاق مردم قزوین پرداخته است. محمد علي حضرتي هادر گفت و گو با حدیث دو روی سکه اخلاق قزوینیان را باز کرده و محمد غزنويان، ابراهيم سلطاني و فريد احمد زاده در مقالاتی جداگانه به بررسی تاریخی اخلاق مردم قزوین پرداخته اند.
اخلاق مدني و اخلاق فردي
سال ها قبل هنگامي كه عبدالكريم سروش در مقام يك روشنفكر ديني به اين باور رسيد كه: چنانچه خاتمي «جامعه اخلاقي» را جايگزين «جامعه مدني» كرده بود، توفيق بيشتر ي به دست مي آورد، بسياري بر او خرده گرفتند، كه چرا چنين مي گويد.
سروش اما در توصيف جامعه اخلاقي خويش از خصلت هايي سخن مي گفت كه تحقق هر يك از آنان مي توانست راه نيل به جامعه مدني را سهل تر و آسوده تر نمايد؛ چرا كه به باور او جامعه اخلاقي، جامعه اي مدني نيزخواهد بود.
آيا واقعاً چنين است كه سروش مي گويد؟
جايگاه اخلاق و خصيصه هاي فردي در جامعه كجاست و نسبت آنها با مدنيت و توسعه يافتگي؟
باور بر اين است كه «اخلاق» فقط يك مساله فردي نيست؛ آن هنگام كه به جامعه كشيده مي شود وجداي از اخلاق فردي هر كس كه درچارچوب شخصي و خصوصي وي تعريف مي شود، «اخلاق اجتماعي» يك مساله جدي و قابل توجه است؛ چرا كه روابط افراد در سطح جامعه و عرصه عمومي هنگامي سامان مي يابد كه مبتني بر قواعد و مقررات باشد و قواعد و مقرراتي كه گاه مي شود در قالب قانون به رشته تحرير در آيد و گاه نيز پيمان نانوشته اي است، ميان يكا يك افراد جامعه.
اگر گزينه اول حاكم باشد و جامعه اخلاق مدار نباشد، قانون شكني و رفتار خلاف قانون. بسيار اتفاق مي افتد و دستگاه عدليه همواره ميزبان بسياري خواهد بود كه از قانون شكني ديگري به شكوايه آمده اند؛ اما در جامعه اي اخلاق مدار كه محور اجتماعي است، طبعاً اگر قانوني نيز نباشد، كسي خلاف عرف جامعه رفتار نخواهد كرد.
2
سال هاست كه درباره علل توسعه نيافتگي ايرانيان ، اهل نظر و كارشناسان جداي از تمام آن چه كه به گواه علم و تجربه يافته اند، بر مساله اخلاق ايرانيان تاكيد مي ورزند كه: در ايران «روح كار جمعي» مرده است و اخلاق اجتماعي بسيار ضعيف.
به باوراينان در ايران منافع جمعي تعريف نشده است و امكان فعاليت جمعي سخت ودشوار مي نمايد. حال در چنين وضعيتي سخن گفتن از جامعه مدني توسعه سياسي و دموكراسي چقدر دشوار است و تقريباً غير ممكن !
اخلاق فردي منفعت طلب و خودخواه، ضد توسعه و دموكراسي نيز هست و از دل آن جز فرديت منفي ثمري ديگر به دست نمي آيد.
3
قزوين سرزمين تضادهاست. اين ادعاي اين قلم نيست كه گواه سفرنامه نويسان و ميوه هاي به دست آمده از اين سرزمين است.
سرزميني كه هم گشاده دستي آن ناصر خسرو را شيفته مي كند و هم تنگدستي شان امام رافعي را. شهري كه هم شورش مي كند و هم سازش مي پذيرد؛ اينها همه قزوين است. جزيره اي كه آن قدر غناي تاريخي دارد كه شفيعي كدكني را ناچار كند تا آن را پشتوانه بخواند؛ اما چه شده است كه بسياري بر اخلاق قزوينيان خرده مي گيرند؟
چرا شهره قزوين به اخلاق ناپسند است و مردم آن در حوزه اقتصادي منعفت گرا و بي توجه به سرمايه گذاري عمومي خوانده مي شوند و خساست از اخلاق قزوينيان بر شمرده مي شود؟
چه عاملي باعث شده تا بگويند مردم قزوين دگرپذيري شان متساهل است، در حالي كه نيم بيشتر جمعيت شهرهاي حاشيه اي اش را مهاجرين تشكيل داده اند؟
چرا سقف قزوين كوتاه است و بسياري از اهل فكر و انديشه چون اندكي قدمي كشند، به گله از اين سقف مي پردازند و راهي ديار ديگر مي شوند.
باري با يكي از مديران دولت هاشمي و خاتمي در قزوين به گفت و گو نشسته بودم كه مي گفت: در قزوين پدر جد آدم را در مي آورند. تمام گذشته ات را كشف مي كنند و چون به مقامي مي رسي مي گويند؛ فلاني است پسرفلاني كه پدر بزرگش ... او نيز كه زاده قزوين بود و بزرگ شده محله هاي قديمي اين شهر در جستجوي راهي تا بار سفر ببندد و دردوران بي ميزي متهمش نكنند، به هزار كار نكرده.
ماچنانچه قرار است مسير توسعه را پشت سر بگذاريم و از گردنه هاي سخت بگذريم نياز به آن داريم كه كمي بيش از پيش اخلاق و خصيصه هاي فرديمان را تعديل كنيم.
اگر قرار است ما راه رسيدن به «رفاه»، «آزادي» و «امنيت» را به سلامت سپري كنيم به آن چه كه پيش از هر توسعه ديگري نياز داريم، سرمايه اجتماعي است كه بي «اخلاق اجتماعي» قابل تعريف نيست.
اما اخلاق اجتماعي، اخلاق توصيه شده از سوي حكومت نيست؛ بلكه تسامح است و تساهل، رواداري است و صداقت، احترام به حقوق ديگران است و حركت در راستاي منافع عمومي و ترجيح دادن منافع جمعي برخود.
حديث در اين شماره در گفت گو با محمدعلي حضرتي ها، اخلاق قزوينيان را به بحث گذارده و از دل متون تاريخي و ادبي و سفرنامه هاي ايران زمين به مبحث مرتبط با اخلاق مردم اين ديار و ريشه هاي تاريخي آن اشاره كرده است.
همچنين گزارش هايي در باره انتخابات خانه تشكل هاي غير دولتي با عنوان تمرين دموكراسي و تعطيلي كتاب فروشي مولانا با عنوان روزي روزگاري مولانابه همراه موفقيت دوباره گروه آكواريوم از ديگر مطالب اين شماره حديث ضميمه است كه در هشت صفحه انتشار مي يابد.
همچنين شماره گذشته ويژه نامه نيز در لينك هاي روزانه قابل دسترسي مي باشد.
حديث همچنان از تمام اهل قلم دعوت مي كند تا براي انتشار پربارتر اين ويژه نامه با ما همراه
شوند.